روز یکشنبه 26 آبان 1398 دیگر فرقی نمیکرد کسی گوشی آیفون در دست دارد یا یکی از دهها برند دیگر را. تفاوتی نداشت که اپراتور خدماترسان اینترنتش کدام شرکت بود و داشتن یا نداشتن فیلترشکن داخلی یا خارجی، پولی یا رایگان هم محلی از اعراب نداشت. اینترنت از ساعتهای آخر شب روز شنبه قطع شده بود و این قطعی تا زمان تهیه این مطلب در بعدازظهر یکشنبه، کش آمد.
اینترنت به معنایی که تا دو روز قبل میشناختیم از دسترس خارج شد و آنچه باقی ماند تنها سایتها و بسترهایی بودند که با دامنه داخلی کار میکردند. گوشیهای همراه بدون اپلیکیشنهای معمولشان در دستهای کاربران بیکار مانده بودند و ارتباط دوباره وابسته شد به تماس و پیامک.
صفحههای روزنامه به عادت هر روز بسته شدند، عکسها و خبرها و گزارشها و آگهیها سر جای خود نشستند، فقط یک چیز سر جایش نبود؛ این بسته آماده را حالا چطور باید روانه چاپخانه کرد؟ با قطع اینترنت روزنامهها، شنبه شب را به روشهای سنتی ارسال پیک بسنده کردند چون رسیدن فایل صفحات آماده چاپ از نقطه الف یعنی دفتر روزنامه به نقطه ب که چاپخانه باشد دیگر از پشت میز و صفحه کامپیوتر ممکن نبود. دسترسی از طریق اپراتورهای اینترنتی همراه اول روی گوشیها قطع شد و بعد از ساعت 22 شنبه شب نوبت به تمامی اپراتورهای اینترنتی رسید. صبح روز یکشنبه هم شهروندان چشمشان را به روی گوشیهایی باز کردند که برخلاف هر روز بدون پیامهای مختلف از تلگرام و واتساپ و اینستاگرام و توییتر بیصدا مانده بودند و علاوه بر آن به هیچ یک از سایتها و دامنههای اینترنتی خارج از ایران دسترسی نداشتند. ایسنا به نقل از یک منبع آگاه در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات نوشت: «با تصویب شورای امنیت کشور و ابلاغ دبیرخانه آن به اپراتورهای اینترنت از شب گذشته و به مدت ۲۴ ساعت دسترسی به اینترنت محدود شده است.» و ایلنا به نقل از منبع آگاه دیگری اعلام کرد: «ناامنیهای اخیر موجب شده شورای امنیت تصمیم به قطع اینترنت بگیرد.»
لابهلای خبرهایی که در مورد «توجیهناپذیر بودن گرانی کالاها» و رسیدن گزارش خبرگزاریها از «آرام شدن وضعیت» در استانهای مختلف میرسید، برخی مسوولان دستگاههای مختلف هم تلاش داشتند، بگویند قطعی اینترنت اختلالی در خدماترسانیهای معمول ایجاد نکرده است. به عنوان مثال مدیر روابط عمومی دانشگاه علومپزشکی مشهد اعلام کرد: «آیپی سایت نوبتدهی دانشگاه علوم پزشکی داخلی است و مراجعان میتوانند به راحتی از این سایت استفاده کنند. قطعی اینترنت خللی در کار ایجاد نکرده است.» مهر هم در مطلبی با تیتر «امکان دسترسی به سایتها و خدمات بومی مستقل از شبکه اینترنت» نوشت: «با توجه به قطعیهای پیش آمده در شبکه اینترنت کشور از روز گذشته، استفاده از مزایای شبکه ملی اطلاعات بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته و شواهد نشان میدهد سرویسهایی که بر بستر شبکه ملی اطلاعات شکل گرفتهاند، هماکنون بدون اختلال در دسترس کاربران قرار داشته و به فعالیت خدماترسانی خود ادامه میدهند.»
اما حتی با وجود بودن بسترهای اینترنتی داخلی، بریدن راه ارتباط مجازی با دنیای بیرون چقدر میتواند راهکار موثری باشد؟ این سوالی است که مجید رضاییان، مدرس ارتباطات در دانشگاه در گفتوگو با «اعتماد» به آن پاسخ میدهد.
قطع شدن اینترنت شکل متفاوتی داشت به این معنا که سایتها با دامنه داخلی کار میکنند، اما این از دسترس خارج شدن سایتها و اپلیکیشنهای غیرایرانی با خودش احساس قطع ارتباط با دنیای خارج را به همراه آورد، این احساس چه آثاری با خودش دارد؟
قبل از اینکه به این بحث بپردازیم باید بدانیم که در فضای اطلاعرسانی مسوولان ما چقدر فعال بودهاند که با اولین اتفاق اینگونه دارند منفعلانه عمل میکنند. این اتفاق نشانه انفعال است چون شما اگر در فضای وب فعالانه حضور داشته باشید، میپذیرید که در این عرصه شما هستید و بقیه هم هستند، پس اصلا نیازی به قطع ارتباط نیست. اما موضوع در حال حاضر حکایت از این دارد که دولت استراتژی ارتباطی- اقناعی ندارند. اولین رکن این استراتژی این است که شما ابهامها را شناسایی کنید و به آنها بپردازید و بعد با حضور فعالانه پاسخ بدهید. این پاسخگویی یعنی فعال هستی. یکی از مبانی فکری ارسطو که برگرفته از سقراط است، این بود که پرسش را باید جدی گرفت. از 475 سال قبل میلاد تا آستانه سال 2020 اصل مساله همین است که باید به پرسشها پاسخ بدهید، حال شاید این پرسش پاسخ داشته یا نیازمند تبیین باشند. وقتی به این پرسشها و ابهامها پاسخ نمیدهیم، طبیعی است که منفعل میشویم و ارتباط را قطع میکنیم.
شبکههای داخلی در دسترس هستند و یکسری روی همین فراهم بودن بسترهای داخلی مانور میدهند و برخی کاستیها را هم مانند دوران قبل از گسترش انواع اپلیکیشنها و شبکههای اجتماعی میدانند که میتوان با آن سازگار شد. اصلا چقدر میشود گفت وقتی تکنولوژی امکاناتی را در اختیار آدمها قرار میدهد میشود به گذشته نگاه کرد و گفت کارها را میتوان مانند قبل پیش برد؟
اصلا بیایید به این موضوع نگاه مثبت داشته باشیم. بله وب در بستر داخلی فراهم است، اپلیکیشنهای داخلی مثل اسنپ و تپسی هم کار میکنند. پس چه باقی میماند؟ اما در واقع شما وقتی ارتباط را با جهان خارج قطع کنید یعنی خلائی در کاربران ایجاد میکنید. حرفم این است که برای حل این موضوع باید صورت مساله را حل کنیم و حضور فعال داشته باشیم، الان مساله اصلی این است که باید از این جریان درس بگیریم.
باید این درس را بگیریم که برای اجرای یک طرح و یک سیاست بیاییم شش ماه، یک سال روی افکار عمومی کار کنیم، آن را به نظرسنجی بگذاریم، مردم را به مشارکت بطلبیم و بعد وقتی میخواهیم آن را اجرا کنیم دیگر مردم آنچه باید درک کنند، درک کردهاند یا حداقل فاصله بین آن سیاست با خواست افکار عمومی کم شده است. برای حل مسائل باید به مشارکت افکار عمومی و دیدن خواسته و نظر مردم تن بدهیم و بدانیم که شاید در اصلاح آن سیاست هم موثر باشد.
برای اجرای یک طرح و یک سیاست بیاییم شش ماه، یک سال روی افکار عمومی کار کنیم، آن را به نظرسنجی بگذاریم، مردم را به مشارکت بطلبیم و بعد وقتی میخواهیم آن را اجرا کنیم دیگر مردم آنچه باید درک کنند، درک کردهاند.